Postępowanie dyscyplinarne prowadzone przez Polską Agencję Nadzoru Audytowego (PANA) wobec biegłych rewidentów może stanowić jedno z działań podejmowanych po przeprowadzonej kontroli.
Jak wynika bowiem z przepisów, w przypadku stwierdzenia nieprawidłowości podczas kontroli, jeżeli istnieją do tego podstawy Agencja wszczyna postępowanie wyjaśniające lub dochodzenie dyscyplinarne lub składa zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przewinienia dyscyplinarnego do Krajowego Rzecznika Dyscyplinarnego.
W praktyce najczęściej Agencja samodzielnie korzysta z przysługującego jej uprawnienia do wszczynania dochodzenia dyscyplinarnego zwłaszcza, w przypadku przewinień dyscyplinarnych popełnionych przy wykonywaniu usług atestacyjnych i usług pokrewnych zgodnie z krajowym standardami wykonywania zawodu.
Celem wszczynanego przez Agencję postępowania dyscyplinarnego jest ustalenie, czy biegły rewident powinien ponieść odpowiedzialność dyscyplinarną za przewinienia stwierdzone podczas kontroli. Całe postępowanie obejmuje etap wyjaśniający – choć w praktyce etap ten nie zawsze ma miejsce, dochodzenie dyscyplinarne oraz postępowanie jurysdykcyjne przed sądem.
Przewinienie dyscyplinarne polega na naruszeniu zasad mających istotne znaczenie dla wykonywania zawodu biegłego rewidenta, określonych w ustawie o biegłych rewidentach. Obejmuje ono między innymi naruszenie przepisów regulujących wykonywanie zawodu, zasad etyki i niezależności zawodowej, krajowych standardów wykonywania zawodu oraz obowiązków wynikających z przynależności do samorządu zawodowego. Odpowiedzialność dyscyplinarna może również wynikać z nieprawidłowości popełnionych podczas świadczenia usług atestacyjnych lub pokrewnych i właśnie w tym ostatnim przypadku najczęściej postępowania prowadzone są przez samą Agencję, jako efekt stwierdzonych nieprawidłowości w wyniku przeprowadzonej kontroli.
W sprawach nieuregulowanych w ustawie do odpowiedzialności dyscyplinarnej odpowiednio stosuje się przepisy Kodeksu karnego oraz Kodeksu postępowania karnego. Oznacza to, że postępowanie dyscyplinarne zaliczane jest do szeroko rozumianej odpowiedzialności karnej, a biegłemu rewidentowi przysługują podstawowe gwarancje procesowe, takie jak domniemanie niewinności oraz prawo do obrony. Przewinienie dyscyplinarne oceniane jest podobnie jak przestępstwo, dlatego musi być zawinione, bezprawne oraz cechować się wyższym niż znikomy stopniem szkodliwości korporacyjnej.
Prawo do obrony oznacza między innymi możliwość korzystania z pomocy prawnej. Biegły rewident może być reprezentowany przez pełnomocnika jeszcze na etapie, gdy występuje jako świadek mogący stać się obwinionym, natomiast po uzyskaniu statusu obwinionego przysługuje mu pomoc obrońcy.
Informację o możliwości wszczęcia postępowania dyscyplinarnego biegły rewident może otrzymać już po doręczeniu firmie audytorskiej raportu z kontroli. Sam raport nie powoduje jednak automatycznego rozpoczęcia postępowania. Następuje ono dopiero z chwilą wydania przez Agencję postanowienia o wszczęciu dochodzenia dyscyplinarnego. Przed podjęciem tej decyzji Agencja może fakultatywnie przeprowadzić postępowanie wyjaśniające, jeżeli uzna, że konieczne są dodatkowe ustalenia lub uzupełnienie materiału. Po jego zakończeniu może wszcząć dochodzenie albo odmówić jego wszczęcia, jeśli brak jest podstaw do podejrzenia przewinienia.
Przepisy nie określają dokładnego terminu wszczęcia postępowania po zakończeniu kontroli, jednak Agencję ograniczają terminy przedawnienia. Postępowania nie wszczyna się po upływie ośmiu lat od popełnienia przewinienia, a nawet jeśli zostało rozpoczęte wcześniej, karalność wygasa po dziesięciu latach od chwili jego popełnienia. Postanowienie o wszczęciu dochodzenia powinno zawierać opis zarzucanego czynu oraz jego kwalifikację prawną.
Po wszczęciu dochodzenia Agencja doręcza postanowienie biegłemu rewidentowi i umożliwia mu złożenie pisemnego stanowiska, zazwyczaj w terminie czternastu dni. Na tym etapie nie ma on jeszcze statusu strony postępowania, dlatego jest pouczany o prawie odmowy odpowiedzi na pytania, jeśli mogłyby narazić go na odpowiedzialność dyscyplinarną. Jako tzw. kandydat na obwinionego może jednak korzystać z pomocy pełnomocnika.
Status obwinionego uzyskuje dopiero w chwili przedstawienia zarzutów przez Agencję, co następuje wtedy, gdy zgromadzony materiał dowodowy uzasadnia takie działanie. Zarzuty mogą zostać przedstawione pisemnie albo podczas przesłuchania, w trakcie którego biegły rewident jest jednocześnie przesłuchiwany jako obwiniony. Od tego momentu może korzystać z pomocy obrońcy, który może być tą samą osobą, która wcześniej występowała jako pełnomocnik.
Agencja ma obowiązek wskazać w postanowieniu o przedstawieniu zarzutów ustalenia faktyczne uznawane za naruszenie oraz odpowiadającą im kwalifikację prawną. Obwiniony może składać wyjaśnienia zarówno pisemnie, jak i ustnie. Od chwili uzyskania tego statusu zyskuje również dostęp do akt sprawy oraz możliwość składania wniosków dowodowych, na przykład dotyczących przesłuchania świadków lub przeprowadzenia dowodów z dokumentów. Agencja ma obowiązek takie wnioski rozpoznać i uzasadnić swoje stanowisko. Równocześnie może prowadzić postępowanie dowodowe także z własnej inicjatywy.
Dochodzenie dyscyplinarne kończy się, gdy Agencja uzna, że zgromadzono pełny materiał dowodowy. Wydaje wtedy postanowienie o jego zamknięciu i informuje o tym obwinionego. Na jego wniosek musi wcześniej umożliwić końcowe zapoznanie się z aktami sprawy. Po tej czynności obwiniony ma trzy dni na zgłoszenie wniosków o uzupełnienie dochodzenia. Agencja może je uwzględnić lub oddalić, jeśli uzna dalsze czynności za zbędne.
Po zamknięciu dochodzenia Agencja sporządza wniosek o ukaranie, co powinno nastąpić w terminie trzydziestu dni. Inną możliwością jest umorzenie sprawy, jeżeli materiał dowodowy nie potwierdzi podejrzenia popełnienia przewinienia, ustalone zachowanie nie będzie mogło zostać uznane za przewinienie dyscyplinarne albo wystąpią przeszkody formalne, takie jak przedawnienie. Umorzenie następuje w formie postanowienia.
Jeżeli Agencja sporządzi wniosek o ukaranie, kieruje go wraz z aktami sprawy do właściwego sądu okręgowego, a sprawę rozpoznaje wydział karny. W postępowaniu sądowym Agencja występuje jako oskarżyciel, a biegły rewident jako obwiniony. To na Agencji spoczywa obowiązek udowodnienia winy, natomiast obwiniony nie musi dowodzić swojej niewinności.
Wniesienie wniosku o ukaranie zazwyczaj rozpoczyna etap jurysdykcyjny, jednak sąd może wcześniej zwrócić sprawę Agencji do uzupełnienia dochodzenia, jeżeli dostrzeże istotne braki w materiale dowodowym, których samodzielne usunięcie byłoby znacznie utrudnione. Jest to uprawnienie sądu, a nie jego obowiązek.
Jeżeli sąd zdecyduje się prowadzić sprawę, przeprowadza własne postępowanie dowodowe, wyznacza rozprawę i samodzielnie zapoznaje się ze źródłami dowodów. Może przesłuchiwać świadków oraz korzystać z opinii biegłych, gdy wymagają tego wiadomości specjalne, na przykład z zakresu rachunkowości. Postępowanie kończy się wydaniem wyroku skazującego, uniewinniającego albo umarzającego. Zarówno biegłemu rewidentowi, jak i Agencji przysługuje odwołanie do sądu apelacyjnego, który może utrzymać wyrok w mocy, zmienić go lub uchylić w całości bądź części.
Opracowane przez: Aneta Zaleska „Kancelaria Radcy Prawnego Zaleska i Współpracownicy”