Dochodzenie dyscyplinarne stanowi kluczowy etap postępowania prowadzonego wobec biegłego rewidenta. Wszczynane jest w przypadku wystąpienia uzasadnionego podejrzenia popełnienia przewinienia dyscyplinarnego polegającego na naruszeniu przepisów regulujących wykonywanie zawodu, zasad etyki zawodowej, obowiązków wynikających z przynależności do samorządu zawodowego albo zasad prowadzenia działalności w formie firmy audytorskiej.
O wszczęciu dochodzenia informowany jest zarówno podmiot, który złożył zawiadomienie, jak i biegły rewident, którego sprawa dotyczy. Informacja taka powinna zostać przekazana w terminie 30 dni.
Początkowo dochodzenie prowadzone jest „w sprawie”, co oznacza, że jego celem jest przede wszystkim zgromadzenie i ocena materiału dowodowego. Na tym etapie analizowane są zarówno okoliczności przemawiające na korzyść, jak i na niekorzyść osoby, której sprawa dotyczy. Obowiązuje zasada obiektywizmu, zgodnie z którą wszelkie niedające się usunąć wątpliwości interpretuje się na korzyść potencjalnego obwinionego.
Choć ustawa nie określa wprost terminu zakończenia dochodzenia, odpowiednio stosowane przepisy Kodeksu postępowania karnego przewidują zasadniczo trzymiesięczny okres jego prowadzenia. W uzasadnionych przypadkach termin ten może zostać przedłużony, szczególnie gdy sprawa ma skomplikowany charakter lub występują trudności organizacyjne i dowodowe. Początkowo termin można wydłużyć na czas nie dłuższy niż rok, natomiast w przypadku dalszych przedłużeń wymagana jest zgoda Krajowego Rzecznika Dyscyplinarnego.
Jeżeli zgromadzone dowody wskazują na możliwość popełnienia przewinienia dyscyplinarnego przez konkretnego biegłego rewidenta, Rzecznik wydaje postanowienie o przedstawieniu zarzutów na podstawie art. 150 ustawy o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym. Od tego momentu postępowanie prowadzone jest już przeciwko osobie, która uzyskuje status obwinionego i staje się stroną postępowania dyscyplinarnego.
Uzyskanie statusu obwinionego wiąże się z szeregiem praw procesowych. Biegły rewident może składać wyjaśnienia albo odmówić ich składania i nie ma obowiązku udowadniania swojej niewinności ani przedstawiania dowodów działających na własną niekorzyść.
Do najważniejszych uprawnień obwinionego należy możliwość korzystania z pomocy obrońcy. Ustawa dopuszcza ustanowienie maksymalnie trzech obrońców spośród biegłych rewidentów, adwokatów lub radców prawnych. W określonych sytuacjach możliwe jest także ubieganie się o wyznaczenie obrońcy z urzędu.
Obwiniony ma również prawo do aktywnego udziału w postępowaniu poprzez składanie wniosków dowodowych, zgłaszanie potrzeby przeprowadzenia określonych czynności oraz korzystanie z dostępu do akt sprawy. Może zapoznawać się z materiałem dowodowym, sporządzać odpisy i kopie dokumentów oraz wystąpić o końcowe zaznajomienie się z aktami postępowania.
Końcowe zaznajomienie z materiałami postępowania stanowi istotny element gwarancyjny. Po zapoznaniu się z aktami sporządzany jest protokół, a obwiniony może jeszcze zgłaszać dodatkowe wnioski dowodowe w terminie przewidzianym przepisami tj. 3 dni od daty zaznajomienia.
Postępowanie dopuszcza również rozwiązania pozwalające na jego uproszczenie i skrócenie. Jednym z nich jest mediacja, drugim natomiast możliwość uzgodnienia z Rzecznikiem treści wniosku dotyczącego wydania orzeczenia i wymierzenia kary bez przeprowadzania pełnego postępowania dowodowego. Przyznanie się do winy oraz uzgodnienie kary może znacząco przyspieszyć zakończenie sprawy.
Karami dyscyplinarnymi są:
- upomnienie,
- kara pieniężna do 250 tys. zł, a w przypadkach określonych w art. 159 ust. 5a ustawy do 500 tys. zł,
- zakaz przeprowadzania badań na okres od roku do 3 lat,
- zakaz wykonywania czynności rewizji finansowej na okres od roku do 3 lat,
- zakaz wykonywania zawodu biegłego rewidenta na okres od roku do 3 lat,
- zakaz pełnienia funkcji członka Zarządu lub innego organu zarządzającego lub członka rady nadzorczej lub innego organu nadzorczego w firmach audytorskich lub jednostkach zainteresowania publicznego na okres od roku do 3 lat,
- skreślenie z rejestru
Orzekając karę upomnienia, nakazuje się zaprzestanie określonego postępowania i powstrzymanie się od niego w przyszłości.
Orzeczenie kary dyscyplinarnej wiąże się nie tylko z samą dolegliwością sankcji, ale również z dodatkowymi skutkami o charakterze formalnym i reputacyjnym. W wielu przypadkach orzeka się także obowiązek podania do publicznej wiadomości informacji o popełnionym przewinieniu oraz zastosowanej karze, wraz z danymi identyfikującymi biegłego rewidenta. Wyjątek od tej zasady może mieć miejsce jedynie wtedy, gdy publikacja takich danych byłaby nieproporcjonalna do charakteru przewinienia lub prowadziłaby do naruszenia innych istotnych wartości, takich jak stabilność rynku finansowego czy interesy uczestników postępowania.
Dodatkowo, w określonych sytuacjach możliwe jest nałożenie dodatkowych zakazów zawodowych, które mają na celu wzmocnienie funkcji prewencyjnej kary i ograniczenie ryzyka powtórzenia naruszeń w przyszłości. Obejmują one w szczególności zakazy pełnienia określonych funkcji w strukturach firm audytorskich na okres od roku do 3 lat.
W konsekwencji, mimo że postępowanie dopuszcza rozwiązania zmierzające do jego uproszczenia i skrócenia, takie jak mediacja czy uzgodnienie kary z Rzecznikiem, skutki wydanego orzeczenia mogą mieć szeroki zakres i wykraczać poza samą odpowiedzialność dyscyplinarną, obejmując również sferę zawodową i wizerunkową obwinionego.
Za zgodą stron doręczenia w toku postępowania mogą odbywać się także przy użyciu środków komunikacji elektronicznej, a potwierdzenie transmisji danych stanowi dowód skutecznego doręczenia.
Po zakończeniu czynności dowodowych dochodzenie zostaje zamknięte. Jeżeli brak jest podstaw do zastosowania trybów uproszczonych, Rzecznik sporządza następnie wniosek o ukaranie i kieruje go do Krajowego Sądu Dyscyplinarnego. To właśnie KSD dokonuje ostatecznej oceny odpowiedzialności dyscyplinarnej biegłego rewidenta oraz rozstrzyga o ewentualnych konsekwencjach naruszenia przepisów.