Co do zasady, osoba składająca oświadczenie woli jest związana jego treścią. Oznacza to, że podpisanie umowy, zaakceptowanie określonych warunków czy złożenie oferty prowadzi do powstania przewidzianych przez prawo skutków.
Przepisy Kodeksu cywilnego przewidują jednak wyjątki od tej zasady. Jeżeli oświadczenie zostało złożone pod wpływem okoliczności, które ograniczały swobodę podjęcia decyzji lub wynikały z błędnego przekonania o stanie faktycznym, możliwe jest uchylenie się od jego skutków prawnych. Dotyczy to przede wszystkim sytuacji, gdy wystąpiła jedna z wad oświadczenia woli, takich jak błąd lub groźba.
Skuteczne uchylenie się od skutków prawnych oznacza, że dana czynność prawna jest traktowana tak, jakby nigdy nie została dokonana (skutek ex tunc). Warto więc wiedzieć, kiedy można skorzystać z tego uprawnienia oraz jakie warunki należy spełnić.
Osoba, która chce uchylić się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu lub groźby, powinna złożyć odpowiednie oświadczenie drugiej stronie czynności prawnej.
Zgodnie z art. 88 § 1 Kodeksu cywilnego powinno ono zostać sporządzone na piśmie. Forma ta została przewidziana przede wszystkim dla celów dowodowych. Oznacza to, że złożenie oświadczenia ustnie nie powoduje jego nieważności, jednak w razie sporu sądowego wykazanie, że zostało skutecznie złożone, może okazać się znacznie trudniejsze.
Z praktycznego punktu widzenia najlepiej przekazać takie oświadczenie listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub w inny sposób pozwalający udokumentować jego doręczenie.
Należy również pamiętać o terminie. Prawo do uchylenia się od skutków oświadczenia wygasa po upływie jednego roku. W przypadku błędu termin liczy się od dnia jego wykrycia, natomiast przy groźbie – od momentu ustania stanu obawy.
Przepisy art. 84 Kodeksu cywilnego przewidują możliwość uchylenia się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu. Nie oznacza to jednak, że każda pomyłka daje takie uprawnienie. Aby powołanie się na błąd było skuteczne, muszą zostać spełnione określone przesłanki:
- powinien mieć charakter istotny – uznaje się za istotny wtedy, gdy można przyjąć, że rozsądna osoba, znając rzeczywisty stan rzeczy, nie zdecydowałaby się na dokonanie czynności prawnej albo uczyniłaby to na innych warunkach,
- powinien dotyczyć treści czynności prawnej – znaczenie ma wyłącznie błąd odnoszący się do elementów samej czynności prawnej, takich jak przedmiot umowy, jego cechy, cena czy osoba kontrahenta. Co do zasady nie wystarczy natomiast błędne przekonanie dotyczące motywów zawarcia umowy, chyba że zostały one wyraźnie włączone do jej treści,
- związek z zachowaniem drugiej strony – w przypadku czynności odpłatnych konieczne jest również, aby błąd został wywołany przez drugą stronę (nawet nieumyślnie), albo aby druga strona wiedziała o błędzie lub mogła go bez większych trudności zauważyć. Wyjątek dotyczy czynności nieodpłatnych, takich jak darowizna. W takich przypadkach wystarczające jest samo wystąpienie istotnego błędu dotyczącego treści czynności.
Drugą podstawą uchylenia się od skutków prawnych jest złożenie oświadczenia pod wpływem groźby, o której mowa w art. 87 Kodeksu cywilnego. Jednak należy pamiętać, że nie każda presja lub próba przekonania drugiej osoby będzie jednak stanowiła groźbę w rozumieniu przepisów.
Muszą zostać spełnione określone przesłanki groźby:
- bezprawność – oznacza, że zagrożenie dotyczy działania sprzecznego z prawem lub wykorzystania środków prawnych w niedopuszczalnym celu. Przykładem mogą być groźby użycia przemocy, zniszczenia mienia czy ujawnienia poufnych informacji w celu wymuszenia podpisania umowy,
- poważna – osoba składająca oświadczenie musi pozostawać w uzasadnionej obawie, że jej samej lub osobie bliskiej grozi istotne niebezpieczeństwo dotyczące życia, zdrowia albo majątku. Przy ocenie, czy groźba była wystarczająco poważna, bierze się pod uwagę wszystkie okoliczności sprawy, w tym sytuację życiową oraz cechy osoby, wobec której została skierowana. Istotne jest również to, że groźba nie musi pochodzić od drugiej strony umowy. Może zostać wywołana przez osobę trzecią, a mimo to stanowić podstawę do uchylenia się od skutków prawnych złożonego oświadczenia,
- realna – osoba stosująca przymus psychiczny powinna mieć faktyczną możliwość wyrządzenia zapowiedzianego zła,
- musi istnieć związek przyczynowy.
Instytucja uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli ma na celu ochronę osób, które podjęły decyzję w wyniku istotnego błędu albo pod wpływem bezprawnej i poważnej groźby. Jednocześnie ustawodawca wprowadził określone wymagania formalne oraz ograniczenia czasowe, aby zapewnić bezpieczeństwo obrotu prawnego.
Osoba zamierzająca skorzystać z tego uprawnienia powinna pamiętać o złożeniu pisemnego oświadczenia drugiej stronie oraz o zachowaniu rocznego terminu przewidzianego przez przepisy. W przypadku wątpliwości dotyczących możliwości uchylenia się od skutków dokonanej czynności warto skonsultować się z prawnikiem, który oceni okoliczności sprawy i wskaże najkorzystniejsze rozwiązanie.