Instytucja zachowku została wprowadzona do systemu prawnego w celu ochrony interesów najbliższych członków rodziny spadkodawcy. Jest to część spadku, która przypada najbliższym w sytuacji, w której zostaną zupełnie pominięci przez spadkodawcę, ewentualnie w sytuacji, gdy spadkobierca otrzymał mniej, niż uważał za słuszne. Co ważne, zachowek przysługuje nawet wbrew woli spadkodawcy i stanowi ułamek wartości udziału w spadku, który przypadałby uprawnionemu w przypadku dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że jest to uprawnienie wynikające z mocy prawa (ex lege).
Art. 991 § 1 kodeksu cywilnego określa osoby uprawnione do uzyskania zachowku. Wskazać przy tym należy, iż katalog uprawnionych podmiotów jest katalogiem zamkniętym, a więc zgodnie z ustawą zachowek przysługuje wyłącznie:
- zstępnym, czyli potomkom w linii prostej tj. dzieci, wnuki, prawnuki i dalsze pokolenia,
- małżonkowi,
- rodzicom spadkodawcy.
Nie oznacza to jednak, że każda z tych osób automatycznie może żądać zachowku. Konieczne jest bowiem, aby w konkretnej sytuacji osoba ta byłaby powołana do dziedziczenia z ustawy. Jeżeli zatem określony członek rodziny nie dziedziczyłby ustawowo, samo pokrewieństwo ze spadkodawcą nie będzie wystarczające do uzyskania zachowku.
Wysokość zachowku, co do zasady wynosi 1/2 wartości udziału, który przysługiwałby uprawnionemu, gdyby doszło do dziedziczenia ustawowego. Ponadto, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletni, wtedy wysokość zachowku się zwiększa do 2/3 wartości udziału spadkowego, który przypadałby mu przy dziedziczeniu ustawowym. Co ważne, przy ocenie tego, czy uprawniony jest małoletni, bierze się pod uwagę jego wiek w chwili otwarcia spadku.
Dla przykładu, jeżeli udział spadkowy, który przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym, wynosiłby 1/3 spadku, to co do zasady zachowek będzie odpowiadał 1/6 wartości spadku. W przypadku osoby małoletniej albo trwale niezdolnej do pracy będzie to natomiast 2/9 wartości spadku.
Przy ustalaniu udziału spadkowego, który stanowi podstawę do obliczania zachowku, zgodnie z art. 992 k.c. uwzględnia się spadkobierców niegodnych oraz spadkobierców, którzy odrzucili spadek. Nie uwzględnia się natomiast spadkobierców, którzy zrzekli się dziedziczenia albo zostali wydziedziczeni.
W myśl art. 928 k.c. spadkobiercą niegodnym jest osoba, która dopuściła się określonych, poważnych czynów wobec spadkodawcy, m.in. popełniła przeciwko niemu umyślne ciężkie przestępstwo, podstępem lub groźbą wpłynęła na sporządzenie lub odwołanie testamentu, a także umyślnie ukryła, zniszczyła, podrobiła lub przerobiła testament. Za niegodnego może zostać uznany również spadkobierca, który uporczywie uchylał się od obowiązku alimentacyjnego lub obowiązku pieczy nad spadkodawcą. W takiej sytuacji osobę tę traktuje się tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku.
Warto przy tym odróżnić niegodność dziedziczenia od wydziedziczenia. Niegodność dziedziczenia wynika z określonych zachowań spadkobiercy wobec spadkodawcy i jest stwierdzana przez sąd, natomiast wydziedziczenie następuje poprzez testament, w którym spadkodawca pozbawia określoną osobę prawa do zachowku. Samo pominięcie członka rodziny w testamencie nie jest więc równoznaczne z jego wydziedziczeniem.
Co istotne, przy ustalaniu wysokości roszczenia o zachowek, duże znaczenie mają darowizny dokonane przez spadkodawcę. Do wartości spadku należy doliczyć darowizny, których spadkodawca dokonał za życia, czyli powiększyć o nie wartość spadku. Ich doliczenie może znacząco zmienić wysokość należnego zachowku. Darowizny dokonane na rzecz spadkobierców oraz osób uprawnionych do starania się o zachowek są doliczane do spadku bez względu na upływ 10-letniego terminu od daty ich dokonania. Wyjątek stanowią drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach, bowiem przy obliczaniu zachowku nie są one doliczane do spadku.
Zachowku można domagać się w pierwszej kolejności poprzez pisemne wezwanie do zapłaty. Warto w nim wskazać wysokość żądanej kwoty, podstawę roszczenia oraz termin, w którym zapłata powinna nastąpić. Jeżeli próba polubownego zakończenia sprawy nie przyniesie oczekiwanego rezultatu, należy skierować pozew o zachowek do właściwego sądu.
Przed wystąpieniem z roszczeniem warto dokładnie ustalić skład spadku, wartość poszczególnych składników majątkowych, krąg osób uprawnionych do zachowku oraz dokonane przez spadkodawcę darowizny. Wszystkie te elementy mogą mieć wpływ na ostateczną wysokość należnego zachowku.
Należy również pamiętać o terminie przedawnienia. Zgodnie z art. 1007 k.c. roszczenie o zachowek przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu lub od otwarcia spadku w przypadku dziedziczenia ustawowego. Oznacza to, że nie należy zwlekać z podjęciem działań, ponieważ upływ terminu przedawnienia może mieć istotne znaczenie dla możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia.