Art. 945 Kodeksu cywilnego, wskazuje katalog wad oświadczenia woli, jakie mogą zaistnieć przy sporządzaniu testamentu, wraz z ich skutkami prawnymi. Regulacja ta ma charakter szczególny wobec przepisów części ogólnej Kodeksu cywilnego o wadach oświadczenia woli (art. 82-88 k.c.) i wyłącza ich zastosowanie. Należy podkreślić, że w odróżnieniu od regulacji ogólnej, która odpowiada założeniom tzw. teorii zaufania, wady oświadczenia woli w przypadku testamentu nawiązują do tzw. teorii woli, przedkładającej wolę wewnętrzną testatora nad zewnętrzny jej wyraz.
Wola testowania (animus testandi) to wola i świadomość dokonywania czynności prawnej na wypadek śmierci. W rzeczywistości brak woli testowania powoduje, że testament w ogóle nie istnieje. Testator musi obejmować swoją świadomością fakt regulowania losów majątku na czas po swojej śmierci. Zamiar dokonania określonych rozrządzeń powinien być rzeczywisty i powzięty w sposób poważny. Sporządzenie przez spadkodawcę testamentu e celu uniknięcia presji lub nalegań ze strony innej osoby należny uznać za działanie pozbawione rzeczywistej woli testowania. W konsekwencji testament może być dotknięty sankcją bezwzględnej nieważności w całości lub w części. Nie jest bowiem wykluczone sporządzenie przez spadkodawcę tylko jednego lub kilku postanowień testamentowych pod wpływem wady oświadczenia woli. W przypadku gdy nieważne są tylko niektóre rozrządzenia mortis causa (na wypadek śmierci), pozostałe dyspozycje testamentowe pozostają w mocy, chyba że z okoliczności wynika, że bez postanowień dotkniętych nieważnością testament w ogóle nie zostałby sporządzony.
W art. 945 § 1 k.c. unormowano trzy wady oświadczenia woli, których wystąpienie powoduje nieważność testamentu:
1) wyłączenie świadomego albo swobodnego podjęcia decyzji i wyrażenia woli,
2) błąd,
3) groźba.
Jest to przepis szczególny, który wprowadza jednolitą sankcję w stosunku do testamentu obciążonego wadami w postaci nieważności dokonanej czynności. Każdy testament, bez względu na formę jego sporządzenia, może być dotknięty wadą oświadczenia woli.
Przykładowo, okoliczność sporządzenia testamentu w formie aktu notarialnego, nie stoi na przeszkodzie udowadnianiu jego nieważności, przewidzianej w art. 945 k.c. Dla skutecznego powołania się na nieważność testamentu – w rozumieniu art. 945 § 2 – nie jest konieczne wyraźne stwierdzenie, że testament jest nieważny, lecz wystarczy powołanie się na którąkolwiek z przesłanek nieważności testamentu, przewidzianych w art. 945 § 1 k.c.
Sporządzenie testamentu w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli jest wadliwe i skutkuje nieważnością rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Istota oraz zakres wady oświadczenia woli wskazanej w art. 945 § 1 pkt 1 pokrywają się z wadą unormowaną w art. 82, przewidującym regulację ogólną. Różnica polega na tym, że w art. 82 zawarto otwarty katalog przyczyn powodujących powstanie powyższych stanów, natomiast w art. 945 § 1 pkt 1 brak jest takiego przykładowego wyliczenia. Powód wyłączenia świadomości albo swobody w powzięciu decyzji i wyrażeniu woli może być zatem całkowicie dowolny.
Powyższe stany mogą mieć charakter trwały, wynikający w szczególności z niedorozwoju umysłowego lub choroby psychicznej, jak i przejściowy, wywołany przemijającymi zaburzeniami czynności psychicznych, spowodowanymi np. upojeniem alkoholowym, zażyciem substancji psychotropowych, hipnozą czy też wysoką gorączką.
Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli charakteryzuje się brakiem rozeznania, niemożnością zrozumienia posunięć własnych i innych osób, niezdawaniem sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Oświadczenie woli testatora jest swobodne, jeżeli spadkodawca nie kieruje się motywami intelektualnymi lub pobudkami uczuciowymi, mającymi charakter chorobowy, nie pozostaje pod dominującym wpływem czyjejkolwiek sugestii i zachowuje wewnętrzne poczucie swobody postępowania.
Błąd, oznaczający mylne wyobrażenie o rzeczywistym stanie spraw lub brak takiego wyobrażenia, stanowi wadę oświadczenia woli spadkodawcy skutkującą nieważnością testamentu. Przesłanka powołania się na błąd przy rozrządzaniu majątkiem na wypadek śmierci została sformułowana w art. 945 § 1 pkt 2 k.c. w sposób znacząco odmienny od tych wskazanych w art. 84, przewidującym regulację ogólną. Oświadczenie woli będzie wadliwe, gdy przyczyną sprawczą sporządzenia testamentu był błąd subiektywnie istotny spadkodawcy. Mylne wyobrażenie spadkodawcy lub jego brak mogą zatem odnosić się do treści złożonego oświadczenia woli, jak również okoliczności nieobjętych treścią dyspozycji testamentowych, a zwłaszcza motywu działania testatora.
Natomiast, groźba (przymus psychiczny) stanowi niedopuszczalną ingerencję w swobodę testowania spadkodawcy, skutkując nieważnością dokonanego rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci. Ustawodawca wskazał, że groźba jest wadą oświadczenia woli testatora, nie przewidział natomiast żadnych przesłanek, od spełnienia których zależy jej prawna doniosłość, jak ma to miejsce w art. 87 k.c. Rozrządzenie testamentowe będzie dotknięte wskazaną wadą, gdy po pierwsze, grożący zapowie użycie środków powodujących niekorzystne skutki, tworząc stan zagrożenia w celu skłonienia spadkodawcy do złożenia oświadczenia woli o określonej treści. Po drugie, zachowanie grożącego wywoła obawę u testatora. Po trzecie, obawa powstała w umyśle spadkodawcy będzie stanowiła przyczynę sporządzenia przez niego testamentu.
Zgodnie z art. 945 § 1 testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony pod wpływem wady oświadczenia woli. Natomiast w art. 945 § 2 wskazano, że osoba mająca w tym interes nie może powołać się na nieważność rozrządzenia majątkiem na wypadek śmierci po upływie terminów zawitych przewidzianych w tym przepisie. Osoba zainteresowana musi powołać się na wadliwość oświadczenia ostatniej woli spadkodawcy przez wniesienie powództwa albo podniesienie zarzutu w toczącym się postępowaniu przed nadejściem terminów zawitych, których upływ sąd uwzględnia z urzędu.
Termin 3-letni biegnie z osobna dla każdego podmiotu mającego interes w wykazaniu nieważności testamentu i nie wiąże prokuratora oraz sądu. Liczony jest od dnia dowiedzenia się przez osobę zainteresowaną o złożeniu przez spadkodawcę oświadczenia woli pod wpływem wady prawnie doniosłej (a tempore scientiae), przy czym jego bieg rozpoczyna się najwcześniej w chwili otwarcia spadku, gdyż dopiero po śmierci testatora powstaje możliwość kwestionowania testamentu, będącego czynnością prawną skuteczną mortis causa.
Termin 10-letni wiąże zarówno podmioty legitymujące się interesem w wykazaniu nieważności aktu ostatniej woli, jak i prokuratora oraz sąd. Liczony jest od chwili otwarcia spadku (a tempore facti). Uprawnienie do powołania się przez osobę zainteresowaną na nieważność testamentu wygasa z upływem tego z dwóch powyższych terminów zawitych, który nadszedł wcześniej.