Zachowek jest jednym z elementów prawa spadkowego. Pełni funkcję ochronną dla najbliższej rodziny osoby zmarłej w sytuacji, gdy nie otrzymała ona należnej części majątku. Najczęściej problem ten pojawia się wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament i powołał do spadku inną osobę niż członkowie najbliższej rodziny. W określonych sytuacjach członek rodziny może wystąpić z roszczeniem o zachowek.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego prawo do zachowku przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W przypadku śmierci rodzica najczęściej dotyczy to jego dzieci. Samo pokrewieństwo nie przesądza jednak o prawie do zachowku. Trzeba ustalić, czy dana osoba dziedziczyłaby po zmarłym na podstawie przepisów o dziedziczeniu ustawowym.

Zachowek nie oznacza otrzymania konkretnej rzeczy należącej do spadku. Jest to roszczenie o zapłatę określonej sumy pieniędzy. Osoba uprawniona może więc żądać od zobowiązanego wypłaty odpowiedniej kwoty. Do ustalenia wysokości zachowku potrzebne jest określenie udziału, jaki przypadłby osobie uprawnionej przy dziedziczeniu ustawowym. Zgodnie z art. 991 § 1 KC zachowek wynosi co do zasady połowę wartości tego udziału. Jeżeli uprawniony jest małoletnim zstępnym albo osobą trwale niezdolną do pracy, wysokość zachowku wynosi dwie trzecie wartości udziału spadkowego.

Przy obliczaniu zachowku fundamentalne znaczenie ma wartość majątku pozostawionego przez zmarłego. Pod uwagę mogą być brane również darowizny dokonane jeszcze za jego życia. Art. 993 KC wskazuje, że przy ustalaniu substratu zachowku dolicza się między innymi określone darowizny oraz zapisy windykacyjne. Nie oznacza to jednak, że każda darowizna dokonana przez spadkodawcę będzie uwzględniona.

Roszczenie o zachowek kieruje się przede wszystkim przeciwko spadkobiercy, który otrzymał spadek. W określonych sytuacjach obowiązek zapłaty może dotyczyć również osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę. Przed określeniem wysokości roszczenia trzeba zatem ustalić, jaki majątek posiadał zmarły w chwili śmierci oraz czy wcześniej przekazywał swój majątek innym osobom.

Jeżeli osoba zobowiązana nie chce zapłacić zachowku dobrowolnie, uprawniony może skierować sprawę do sądu. Postępowanie rozpoczyna się od wniesienia pozwu o zapłatę. W toku sprawy trzeba ustalić między innymi, kto jest uprawniony do zachowku, jaki był skład majątku spadkodawcy oraz jaka była jego wartość. Jeżeli spadkodawca dokonywał darowizn, sąd może również badać, czy powinny zostać uwzględnione przy obliczaniu zachowku.

Roszczenie o zachowek nie może być dochodzone bez ograniczeń czasowych. Zgodnie z art. 1007 § 1 KC roszczenie uprawnionego z tytułu zachowku przedawnia się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu. W przypadku roszczeń przeciwko osobie zobowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny lub zapisu windykacyjnego również obowiązuje pięcioletni termin przedawnienia. Początek jego biegu zależy od rodzaju roszczenia i okoliczności konkretnej sprawy.

Zachowek nie jest więc automatyczną częścią spadku przyznawaną każdemu członkowi rodziny. Jest to roszczenie pieniężne, którego wysokość zależy od kilku elementów, przede wszystkim od kręgu spadkobierców, wartości spadku oraz dokonanych przez spadkodawcę darowizn. Przy dochodzeniu zachowku trzeba także zwrócić uwagę na terminy przedawnienia, ponieważ ich przekroczenie może utrudnić, a nawet uniemożliwić skuteczne dochodzenie należności.