Władza rodzicielska to istotne zagadnienie prawa rodzinnego bowiem zaczyna obowiązywać już z chwilą narodzin dziecka, gdy rodzice nabywają szereg praw i obowiązków oraz zyskują odpowiedzialność wychowania go z poszanowaniem jego potrzeb. Wszelkie zachowania rodziców, które godzą w dobro i godność dziecka, wymagają interwencji odpowiednich organów. W konsekwencji sąd, ingerując w sprawy rodzinne, może zdecydować się na ograniczenie albo pozbawienie władzy rodzicielskiej.
Aby w pełni zrozumieć istotę tej materii na wstępie należy wyjaśnić czym jest władza rodzicielska. W świetle aktualnie obowiązującej ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (k.r.o.), zgodnie z art. 95, jest ona zbiorem praw i obowiązków, które przysługują obojgu rodzicom w zakresie wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka do czasu uzyskania pełnoletności.
Rodzice zobowiązani są wychowywać swoje dziecko z poszanowaniem godności i praw, mając na względzie jego dobro i interes społeczny. Władza ta dotyczy kluczowych aspektów związanych z wychowaniem dziecka, dlatego powinna być wykonywana w jego najlepszym interesie, zapewniając mu godne warunki rozwoju, oraz spełniając jego potrzeby emocjonalne, edukacyjne i materialne.
Do ograniczenia władzy rodzicielskiej może dojść na wniosek albo z urzędu. W pierwszym przypadku z takim wnioskiem może wystąpić jeden z rodziców, bądź każdy, kto posiada wiedzę o zdarzeniach, które uzasadniają potrzebę zbadania przez sąd występowania okoliczności, w których może dojść do krzywdy dziecka. W sytuacji gdy brak jest porozumienia między obojgiem rodziców w kwestii wychowania dziecka, lub gdy opiekun nie spełnia swojego obowiązku rodzicielskiego, doprowadzając w ten sposób do zagrożenia dobra dziecka, sąd może z urzędu ograniczyć władzę rodzicielską poprzez zastosowanie środków zawartych w art. 109 k.r.o., czyli m.in. zobowiązać rodziców oraz dziecko do pracy ze specjalistami zajmującymi się terapią rodzinną, ograniczyć rodziców w zakresie czynności, których mogą dokonywać względem dziecka, albo poddać wykonywanie władzy rodzicielskiej stałemu nadzorowi kuratora sądowego i powierzyć mu zarząd majątkiem małoletniego. W skrajnych przypadkach, sąd może również skierować małoletniego do placówki sprawującej pieczę zastępczą, umieścić w zakładzie opiekuńczym lub w rodzinie zastępczej.
Ze względu na znaczące konsekwencje środka prawnego jakim jest pozbawienie władzy rodzicielskiej, sądy orzekają go w ostateczności. Pozbawienie władzy rodzicielskiej może, ale nie musi być warunkowane orzeczeniem uprzednio jej ograniczenia. Niewątpliwie wskutek niewykonania przez rodziców zarządzeń, które orzeka sąd przy ograniczeniu władzy, pozbawienie będzie jej następstwem. Zgodnie z art. 111 k.r.o., w przypadku gdy władza nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody, np. choroby, albo jeżeli rodzice nadużywają lub w sposób rażący zaniedbują swoje obowiązki względem dziecka, gdy trwale nie interesują się jego losem, sąd może pozbawić zarówno jednego jak i obojga rodziców władzy rodzicielskiej.
Należy zwrócić uwagę na bardzo ważną kwestię, a mianowicie, że ograniczenie władzy rodzicielskiej nie ma charakteru stałego, podobnie jak pozbawienie władzy rodzicielskiej. Zasadniczą różnicą pomiędzy ograniczeniem a pozbawieniem jest fakt, iż pozbawienie władzy rodzicielskiej sprawia, że rodzic traci wszystkie prawa i obowiązki z tytułu posiadania potomstwa. Jednak tak jak wspomniano wyżej, oba te rozwiązania mają charakter tymczasowy. Oznacza to, że możliwe jest że sąd zmieni tę decyzję, jeśli ustaną powody dla których ograniczono bądź pozbawiono władzę rodzicielską.
Podsumowując, sąd wydając odpowiednie zarządzenie o ograniczeniu i pozbawieniu władzy rodzicielskiej kieruje się dobrem dziecka, biorąc pod uwagę jego potrzeby, stan zdrowia czy edukację. Sąd ustanawia tymczasowe środki mające na celu eliminację nadużyć władzy rodzicielskiej, których dopuszcza się dany rodzic. Spełnienie zarządzeń oraz ustanie przyczyny uniemożliwiającej należyte sprawowanie władzy rodzicielskiej, doprowadza do zmiany decyzji przez sąd i przywrócenia pełni praw rodzicielskich. W konsekwencji braku poprawy zachowania rodziców, sąd może stwierdzić pozbawienie władzy rodzicielskiej, co skutkuje całkowitą utratą praw do decydowania o wychowaniu dziecka.
Autor: Aneta Chmiel – Młodszy Prawnik