W praktyce zdarza się, że spadkobierca dopiero po kilku latach od nabycia spadku dowiaduje się o istnieniu długu pozostawionego przez spadkodawcę, najczęściej niespłaconego kredytu. Pojawia się wtedy pytanie, czy sporządzenie wykazu lub spisu inwentarza nadal jest możliwe i czy wpływa na odpowiedzialność za zobowiązania spadkowe. Choć obie instytucje brzmią z nazwy podobnie, faktycznie znacznie różną się od siebie.
Wykaz inwentarza sporządza samodzielnie spadkobierca, zapisobierca windykacyjny albo wykonawca testamentu. Dokument można złożyć w sądzie lub u notariusza, a informacja o jego złożeniu zostaje wpisana do Rejestru Spadkowego. Jest to rozwiązanie prostsze i mniej kosztowne.
Spis inwentarza sporządza natomiast komornik sądowy na podstawie postanowienia sądu. Z wnioskiem o jego sporządzenie mogą wystąpić nie tylko osoby powołane do spadku, ale również wierzyciel spadku lub wierzyciel spadkobiercy posiadający tytuł wykonawczy. Ze względu na urzędowy charakter spis ma większą wartość dowodową.
Zgodnie z art. 1031¹ § 1 Kodeksu cywilnego wykaz inwentarza powinien obejmować wszystkie znane spadkobiercy składniki majątku oraz wszystkie znane długi spadkowe.
Należy wskazać m.in.
- nieruchomości,
- rachunki bankowe,
- pojazdy,
- udziały w spółkach,
- wierzytelności,
- wartościowe ruchomości.
Po stronie zobowiązań powinny znaleźć się m.in. kredyty, pożyczki, zaległości podatkowe, niezapłacone rachunki czy inne znane długi spadkodawcy. Przepisy nie określają terminu, w którym wykaz lub spis inwentarza musi zostać sporządzony. Oznacza to, że dokumenty te mogą zostać sporządzone również po wydaniu aktu poświadczenia dziedziczenia, nawet jeśli od nabycia spadku upłynęło kilka lat. Może to mieć znaczenie zwłaszcza wtedy, gdy dopiero po pewnym czasie ujawnią się nieznane wcześniej zobowiązania spadkodawcy lub kolejne składniki majątku.
Samo sporządzenie wykazu albo spisu inwentarza nie tworzy ochrony przed odpowiedzialnością za długi spadkowe. Jeżeli spadek został przyjęty z dobrodziejstwem inwentarza, ograniczenie odpowiedzialności wynika bezpośrednio z art. 1031 § 2 Kodeksu cywilnego. Odpowiedzialność spadkobiercy jest wówczas ograniczona do wartości stanu czynnego spadku. Oznacza to, że spadkobierca, który nabył spadek w kilka lat temu i dopiero teraz dowiedział się o niespłaconym kredycie spadkodawcy, nie traci ochrony przewidzianej w przepisach tylko dlatego, że wcześniej nie sporządził wykazu lub spisu inwentarza. Dokumenty te mają istotne znaczenie dowodowe. Pozwalają wykazać, jaki majątek wchodził do spadku i jaka była jego wartość, a tym samym określić granice odpowiedzialności wobec wierzycieli. W razie sporu z bankiem lub innym wierzycielem wykaz, a zwłaszcza spis inwentarza sporządzony przez komornika, może stanowić ważny dowód potwierdzający wysokość stanu czynnego spadku. Inaczej wygląda sytuacja jedynie wtedy, gdy spadkobierca celowo zataił składniki majątku albo świadomie wskazał nieistniejące długi. W takich przypadkach może utracić ochronę wynikającą z przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.