Polska Agencja Nadzoru Audytowego (PANA) jest uprawniona do prowadzenia kontroli w firmach audytorskich. Zakres tych działań obejmuje zarówno badania ustawowe sprawozdań finansowych, jak i usługi atestacyjne inne niż badanie ustawowe oraz usługi pokrewne wykonywane zgodnie z krajowymi standardami zawodowymi. Podstawę prawną stanowią przepisy ustawy z 11 maja 2017 r. o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym.
Zgodnie z przepisami Prawa przedsiębiorców PANA publikuje ogólny schemat postępowania kontrolnego wynikający z obowiązujących regulacji. Agencja sprawuje niezależny nadzór nad działalnością biegłych rewidentów i firm audytorskich, tworząc system zapewnienia jakości usług oparty na regularnych kontrolach.
Głównym zadaniem kontroli prowadzonych przez PANA jest monitorowanie sposobu wykonywania usług audytorskich i pokrewnych oraz podnoszenie ich jakości. Działania te opierają się nie tylko na ustawie krajowej, lecz także na przepisach rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 537/2014 dotyczącego badań jednostek interesu publicznego.
Kontrole dotyczące badań ustawowych są planowane na podstawie analizy ryzyka wystąpienia nieprawidłowości. Firmy badające jednostki zainteresowania publicznego spełniające kryteria dużych podmiotów podlegają kontroli co najmniej raz na trzy lata, natomiast pozostałe firmy audytorskie – minimum raz na sześć lat.
PANA może także prowadzić kontrole odnoszące się wyłącznie do usług atestacyjnych innych niż badanie ustawowe oraz usług pokrewnych. W takich przypadkach częstotliwość działań kontrolnych uzależniona jest od poziomu ryzyka stwierdzenia nieprawidłowości.
Coroczny plan kontroli jest ustalany i publikowany przez PANA. Czynności kontrolne wykonują kontrolerzy zatrudnieni w Agencji, a w określonych sytuacjach – zwłaszcza przy badaniach jednostek innych niż JZP – mogą ich wspierać osoby spoza PANA działające pod ich nadzorem. Przepisy dopuszczają również udział ekspertów w wybranych kontrolach lub czynnościach kontrolnych.
Zakres kontroli obejmuje przede wszystkim ocenę systemu wewnętrznej kontroli jakości funkcjonującego w firmie audytorskiej. Analizie podlegają polityki i procedury zapewniające przestrzeganie standardów zawodowych, zasad etyki i niezależności, a także innych wymogów prawnych. Kontrolerzy badają również zgodność dokumentacji wybranych badań z obowiązującymi standardami i regulacjami.
W odniesieniu do badań ustawowych zakres kontroli może dodatkowo obejmować ocenę skuteczności procedur jakościowych, analizę sprawozdania z przejrzystości, ocenę zasobów wykorzystywanych przy badaniach, weryfikację zgodności wynagrodzeń z przepisami oraz sprawdzenie działalności firmy pod kątem zgodności z ustawą i prawem unijnym. Kontrolowana jest także stosowana przez firmę metodyka prowadzenia badań.
Jeżeli zachodzi taka potrzeba, podczas kontroli badań ustawowych analizowana może być również dokumentacja dotycząca usług atestacyjnych i pokrewnych, szczególnie pod kątem ich wpływu na jakość badania lub prawidłowości wykonania.
W celu przygotowania kontroli PANA może zwracać się do firm audytorskich o przekazanie informacji niezbędnych do jej zaplanowania. Agencja informuje przedsiębiorcę o zamiarze wszczęcia kontroli, która może rozpocząć się nie wcześniej niż po siedmiu dniach i nie później niż po trzydziestu dniach od doręczenia zawiadomienia.
Rozpoczęcie kontroli następuje wraz z doręczeniem upoważnienia dla osoby kontrolującej oraz okazaniem dokumentu potwierdzającego jej tożsamość. Kontrola zasadniczo odbywa się w siedzibie firmy audytorskiej lub miejscu prowadzenia działalności, choć w określonych przypadkach może być prowadzona w siedzibie PANA za zgodą kontrolowanego podmiotu.
Dokumentacja przekazywana na potrzeby kontroli powinna być sporządzona w języku polskim albo posiadać tłumaczenie na język polski. Firma audytorska lub wskazana przez nią osoba ma prawo uczestniczyć w czynnościach kontrolnych.
Kontrola kończy się doręczeniem zawiadomienia o jej zakończeniu. Następnie, w terminie trzydziestu dni roboczych, sporządzany jest protokół zawierający opis działań kontrolnych, ustaleń oraz ewentualnych nieprawidłowości. Kontrolowana firma może w ciągu dwudziestu dni roboczych zgłosić pisemne zastrzeżenia do protokołu, które PANA rozpatruje i przedstawia stanowisko w ciągu kolejnych czternastu dni roboczych.
Po zakończeniu postępowania Agencja przekazuje raport z kontroli zawierający ustalenia, wnioski, zalecenia oraz informacje o dalszych działaniach pokontrolnych. Jeśli zostaną wykryte nieprawidłowości, PANA może wydać zalecenia naprawcze, wszcząć postępowanie wyjaśniające lub dyscyplinarne, skierować zawiadomienie do odpowiednich organów albo rozpocząć postępowanie administracyjne.
Realizacja zaleceń podlega późniejszej weryfikacji, której wyniki ujmowane są w odrębnym raporcie. Oprócz kontroli wynikających z planu rocznego PANA ma również możliwość prowadzenia kontroli tematycznych oraz doraźnych, gdy pojawią się informacje wskazujące na potencjalne nieprawidłowości.
Do kontroli prowadzonych przez PANA stosuje się także odpowiednie przepisy Prawa przedsiębiorców oraz – w zakresie nieuregulowanym – przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego.