Piecza zastępcza jest jednym ze sposobów ograniczenia władzy rodzicielskiej. Instytucja ta powstała w celu ochrony dobra dziecka, a co za tym idzie, jak najlepszej realizacji procesu wychowawczego małoletniego. Aby wyjaśnić pojęcie pieczy należy sięgnąć przede wszystkim do ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.
Zgodnie z art. 32 ww. ustawy, piecza zastępcza jest sprawowana w przypadku niemożności zapewnienia dziecku opieki i wychowania przez rodziców. System pieczy zastępczej (art 2 pkt. 2 ww. ustawy) definiowany jest jako zespół osób, instytucji i działań mających na celu zapewnienie czasowej opieki i wychowania w przypadkach niemożności sprawowania opieki i wychowania przez rodziców. Sprowadza się to bowiem do stwierdzenia, iż umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej jest podejmowane w sytuacji, gdy biologiczni rodzice dziecka nie są w stanie zaspokoić jego potrzeb bytowych, zdrowotnych, edukacyjnych.
Instytucja pieczy zastępczej ma charakter wyjątkowy, gdyż w świetle obowiązującej ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, umieszczenie małoletniego w pieczy zastępczej może nastąpić jedynie wówczas, gdy uprzednio stosowane środki przewidziane w art. 109 § 2 pkt 1-4 k.r.o. oraz formy pomocy rodzicom dziecka, o których mowa w ustawie o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, nie doprowadziły do usunięcia stanu zagrożenia dobra dziecka. Wyjątkiem jest konieczność niezwłocznego zapewnienia dziecku pieczy zastępczej wynikająca z poważnego zagrożenia dobra dziecka, w szczególności zagrożenia jego życia lub zdrowia. Należy zaznaczyć, że umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej wbrew woli rodziców wyłącznie z powodu ubóstwa nie jest dopuszczalne.
Zasadniczo wyróżnia się dwa główne rodzaje pieczy zastępczej, tj. rodzinną pieczę zastępczą oraz instytucjonalną. Ta pierwsza polega na umieszczeniu dziecka w tzw. „rodzinie zastępczej”, czyli pod pieczą rodziny spokrewnionej, np. bliskich krewnych, dziadków, pełnoletniego rodzeństwa, rodziny niezawodowej albo rodziny zawodowej, w tym rodzin pełniących funkcję pogotowia rodzinnego oraz rodzin specjalistycznych, do których trafiają dzieci wymagające szczególnej opieki. Do formy rodzinnej pieczy zastępczej należy również rodzinny dom dziecka. W przypadku, gdy niemożliwe okaże się umieszczenie dziecka w rodzinnej pieczy zastępczej, dziecko umieszczane jest w instytucjonalnej pieczy zastępczej, którą zgodnie z przepisami sprawują placówki tworzące system pieczy zastępczej, tj. placówki opiekuńczo-wychowawcze, regionalne placówki opiekuńczo-terapeutyczne oraz interwencyjne ośrodki preadopcyjne.
Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej ściśle określa również wymagania w stosunku do osób tworzących rodzinę zastępczą lub rodzinny dom dziecka. W myśl art. 42 ww. ustawy przede wszystkim, osoby takie dają rękojmię należytego sprawowania pieczy zastępczej, nie są ani nie były pozbawione i ograniczone w wykonywaniu władzy rodzicielskiej, nie są ograniczone w zdolności do czynności prawnych, nie figurują w bazie danych Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym z dostępem ograniczonym. Ponadto wypełniają obowiązek alimentacyjny oraz są zdolne do sprawowania właściwej opieki nad dzieckiem, co należy potwierdzić odpowiednim zaświadczeniem oraz opinią. Osoby takie muszą również przebywać na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej i zapewniać odpowiednie warunki bytowe i mieszkaniowe, umożliwiając dziecku zaspokojenie jego potrzeb emocjonalnych, fizycznych, społecznych, edukacyjnych i rekreacyjnych.
Obowiązek oraz prawo do sprawowania pieczy nad dzieckiem, które zostało umieszczone w pieczy, zgodnie z art. 1121 § 1 k.r.o. należy m.in. do rodziny zastępczej. Mowa tu przede wszystkim o obowiązku wychowania dziecka i jego reprezentowania, w szczególności w sprawach dotyczących dochodzenia świadczeń przeznaczonych na zaspokojenie jego potrzeb. Pozostałe zobowiązania wynikające z władzy rodzicielskiej pozostają w gestii rodziców dziecka, ponieważ nie pozbawiono ich władzy rodzicielskiej, a jedynie ograniczono. W sytuacji, gdy rodzice tracą ową władzę, pojawia się potrzeba ustanowienia opiekuna dla dziecka, które zostało umieszczone w pieczy zastępczej.
Należy podkreślić, że umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej nie ma charakteru trwałego. Zgodnie z art. 1124 k.r.o., dziecko zostaje umieszczone w pieczy do czasu zaistnienia warunków umożliwiających jego powrót do rodziny albo umieszczenia go w rodzinie przysposabiającej. Świadczy to zatem o tymczasowym charakterze instytucji pieczy. Okres pozostawienia małoletniego w pieczy zastępczej jest zindywidualizowany i zależy od okoliczności konkretnej sprawy oraz bezpiecznych warunków do rozwoju, które zapewnią dziecku biologiczni rodzice.
Sąd decyduje, która forma zostanie zastosowana w danym przypadku, działając w zgodzie z art. 1128 k.r.o., wskazującym, że rodzeństwo powinno być umieszczone w tej samej rodzinie zastępczej, rodzinnym domu dziecka, placówce opiekuńczo-wychowawczej lub regionalnej placówce opiekuńczo-terapeutycznej, chyba że byłoby to sprzeczne z dobrem dziecka. Zgodnie z art. 1127 k.r.o. sąd umieszcza dziecko w rodzinnej pieczy zastępczej na terenie powiatu miejsca zamieszkania. Gdy okoliczności tego wymagają m.in. przez wzgląd na dobro dziecka, możliwe jest umieszczenie dziecka na terenie innego powiatu.
Podsumowując, piecza zastępcza ma charakter instytucji wyjątkowej, powołanej w celu ochrony dobra dziecka. Jej ustanowienie poprzedza wyczerpanie środków oraz form pomocy rodzicom dziecka przewidzianych w stosownych przepisach. Sąd ma obowiązek całościowego zbadania potrzeb dziecka i dopasowania do nich formy pieczy zastępczej, osób, które będą tę pieczę wykonywać oraz okresu na jaki piecza zostanie ustanowiona.
Autor: Aneta Chmiel – Młodszy Prawnik