Rynek kredytów konsumenckich czekają istotne zmiany. Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało projekt nowej ustawy o kredycie konsumenckim (UC171), której celem jest dostosowanie polskiego prawa do regulacji unijnych oraz wzmocnienie ochrony konsumentów korzystających z usług finansowych. Planowana reforma ma znaczenie zarówno dla osób zaciągających kredyty i pożyczki, jak i dla banków, instytucji pożyczkowych oraz pośredników kredytowych.
Projekt stanowi odpowiedź na konieczność wdrożenia dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2023/2225 z 18 października 2023 r. w sprawie umów o kredyt konsumencki. Nowa regulacja ma zastąpić obowiązującą ustawę z dnia 12 maja 2011 r. o kredycie konsumenckim. Chociaż część dotychczasowych rozwiązań zostanie utrzymana, ustawodawca przewiduje również szereg nowych obowiązków po stronie kredytobiorców oraz dodatkowych uprawnień konsumentów.
Jedną z najważniejszych zmian będzie rozszerzenie zakresu stosowania przepisów o kredycie konsumenckim. Nowe regulacje obejmują również niewielkie zobowiązania, kredyty nieoprocentowane oraz popularne usługi typu BNPL (Buy Now, Pay Later), czyli ,,kup teraz, zapłać później”. Podwyższony zostanie także maksymalny limit kwoty kredytu objętego ustawą – z obecnych 255 550 zł do 437 700 zł.
Ochroną zostaną objęte również określone umowy najmu i leasingu, jeżeli konsument uzyska prawo nabycia przedmiotu umowy. Co istotne, projekt przewiduje także stosowanie ustawy do kredytów niezabezpieczonych hipoteką, przeznaczonych na remont nieruchomości mieszkalnej, niezależnie od ich wysokości. Celem tych rozwiązań jest dostosowanie zakresu ochrony prawnej do zmieniającego się rynku finansowego, na którym coraz większą rolę odgrywają alternatywne formy finansowania zakupów.
Projekt zakłada, że udzielenie kredytu będzie wymagało uprzedniego wniosku i wyraźnej zgody konsumenta. Rozwiązanie to ma ograniczyć praktyki polegające m.in. na oferowaniu niezamówionych produktów kredytowych czy jednostronnym zwiększaniu limitów zadłużania.
Istotne zmiany obejmą również ocenę zdolności kredytowej. Kredytodawcy będą zobowiązani do dokładniejszej analizy sytuacji finansowej konsumenta, w tym jego dochodów i wydatków. Projekt przewiduje także, zakaz udzielania kredytu osobom, których zdolność kredytowa została oceniona negatywnie.
Zmianie mają ulec również zasady prowadzenia reklam kredytów konsumenckich. Reklamy będą musiały zawierać ostrzeżenie: ,,Uwaga! Pożyczanie pieniędzy kosztuje”, wprowadzony zostanie także zakaz stosowania przekazów reklamowych, które mogą wprowadzić konsumentów w błąd, np. sugerujących, że zaciągniecie kredytu poprawi ich sytuację finansową lub pozwoli zastąpić oszczędności.
Szczególnie istotną propozycją jest zmiana zasad stosowania sankcji kredytu darmowego (SKD). Obecnie konsument może skorzystać z tej instytucji w przypadku naruszenia przez kredytodawcę określonych obowiązków ustawowych, co pozwala na zwrot kapitału bez odsetek i innych kosztów kredytu. Projekt przewiduje zróżnicowanie konsekwencji prawnych w zależności od charakteru i wagi naruszenia. Sankcja kredytu darmowego ma być zarezerwowana dla najpoważniejszych uchybień, natomiast w przypadku mniej istotnych naruszeń przewidziano m.in. obowiązek zwrotu niesłusznie pobranych opłat.
Nowe regulacje mają również wzmocnić ochronę konsumentów znajdujących się w trudnej sytuacji finansowej. Przed podjęciem działań zmierzających do wyegzekwowania zadłużenia kredytodawca będzie zobowiązany do rozważenia dostępnych rozwiązań restrukturyzacyjnych. Wśród proponowanych możliwości znajdują się m.in. wydłużenia okresu kredytowania, odroczenie terminu spłaty, zawieszenie spłaty raty, obniżenie oprocentowania, a także częściowe umorzenie zadłużenia.
Projekt przewiduje ponadto zakaz naliczania odsetek od pozaodsetkowych kosztów kredytu. Oznacza to, że odsetki będą mogły być naliczane od udostępnionego konsumentowi kapitału, a nie od prowizji czy innych dodatkowych opłat.
Na szczególną uwagę zasługuje także rozwiązanie dotyczące tzw. prawa do bycia zapomnianym w kontekście choroby nowotworowej. Projekt zakłada wprowadzenie zakazu pozyskiwania i wykorzystywania przez ubezpieczycieli informacji o przebytej chorobie nowotworowej przy ustalaniu warunków lub dostępności ubezpieczenia związanego z kredytem konsumenckim, jeżeli od zakończenia leczenia onkologicznego upłynęło pięć lat. Oznacza to, że przebyta choroba nowotworowa nie powinna stanowić podstawy do pogorszenia warunków ubezpieczenia po upływie wskazanego okresu. Rozwiązanie to ma przeciwdziałać wykluczeniu finansowemu osób, które zakończyły leczenie onkologiczne, a mimo to mogą napotykać trudności w uzyskaniu ubezpieczenia niezbędnego do skorzystania z finansowania.
Projekt po raz pierwszy wprowadza szczegółowe regulacje dotyczące usług doradczych związanych z kredytem konsumenckim. Możliwość świadczenia takich usług zostanie ograniczona do kredytodawców i pośredników kredytowych. Podmioty te będą musiały poinformować konsumenta, czy rekomendacje obejmują wyłącznie własne produkty, czy również oferty innych instytucji finansowych. Konsument powinien otrzymać również informację o ewentualnej opłacie za usługę doradczą. Przedstawiane rekomendacje będą musiały uwzględnić jego potrzeby, sytuację finansową i osobistą oraz cele związane z zaciągnięciem zobowiązania.
Reforma obejmie również zasady prowadzenia działalności przez instytucje pożyczkowe. Projekt utrzymuje wymóg prowadzenia działalności w formie spółki akcyjnej albo spółki z ograniczoną odpowiedzialnością posiadającej radę nadzorczą, a także minimalny kapitał zakładowy w wysokości 1 000 000 zł. Nowym rozwiązaniem będzie wymóg posiadania przez co najmniej jednego członka zarządu wykształcenia lub doświadczenia zawodowego związanego z działalnością finansową. Utrzymany zostanie również nadzór Komisji Nadzoru Finansowego nad instytucjami pożyczkowymi, w tym obowiązki rejestracyjne i sprawozdawcze.
Projekt UC171 znajduje się na etapie prac legislacyjnych. Planowany termin jego przyjęcia przez Radę Ministrów to II kwartał 2027 r. Oznacza to, że przedstawione rozwiązania mają obecnie charakter propozycji i mogą jeszcze ulec zmianie w toku dalszych prac.
Planowana reforma stanowi istotny krok w kierunku zwiększenia przejrzystości rynku kredytowanego oraz wzmocnienie pozycji konsumenta w relacjach z instytucjami finansowymi. Szczególnie ważne będą ostateczne regulacje dotyczące sankcji kredytu darmowego, oceny zdolności kredytowej oraz zasad postępowania wobec osób mających trudności ze spłatą zobowiązań.