Przysposobienie, potocznie określane jako adopcja, jest jedną z instytucji prawa rodzinnego, której podstawowym celem jest zapewnienie dziecku warunków do prawidłowego rozwoju w rodzinie. Ponadto celem przysposobienia jest zbudowanie przestrzeni do należytego rozwoju zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Polega ono na stworzeniu między przysposabiającym a przysposobionym stosunku prawnego zbliżonego do tego, jaki istnieje pomiędzy rodzicami a dziećmi naturalnymi.
W polskim prawie rodzinnym wyróżniamy trzy podstawowe rodzaje przysposobienia:
- przysposobienie niepełne,
- przysposobienie pełne,
- przysposobienie całkowite.
Poszczególne rodzaje adopcji różnią się przede wszystkim zakresem powstałych więzi prawnych pomiędzy dzieckiem, przysposabiającym oraz rodziną biologiczną dziecka. Różnice te mają o tyle istotne znaczenie, że wywołują różne skutki prawne w kwestiach tj. władza rodzicielska, nazwisko, dziedziczenie oraz możliwości rozwiązania przysposobienia.
Rozpoznając wniosek o przysposobienie, sąd opiekuńczy kieruje się przede wszystkim dobrem dziecka, które ma zostać przysposobione. Ocena wniosku powinna być maksymalnie wnikliwa. Nie może być ukierunkowana na aktualną sytuację dziecka, ale powinna mieć na względzie także przyszłość przysposabianego.
Przysposobienie niepełne jest formą adopcji, w której wyłącznie pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym powstaje stosunek prawny podobny do stosunku między rodzicem a dzieckiem. Nie dochodzi tutaj do całkowitego zerwania więzi prawnych dziecka z jego biologiczną rodziną. W przypadku tego rodzaju przysposobienia dziecko staje się członkiem rodziny przysposabiającego, ale należy pamiętać, że jego stosunek prawny z rodziną naturalną pozostaje co do zasady zachowany. W akcie urodzenia następuje wpis i dziecko otrzymuje nazwisko nowych rodziców.
Istotną kwestią jest tutaj również temat dziedziczenia bowiem przysposobiony dziedziczy po przysposabiającym na zasadach przewidzianych przez przepisy prawa spadkowego, jednak zachowane zostają także określone więzi prawne z rodziną biologiczną. Mamy tutaj więc dwa rodzaje więzi rodzinnych – z rodziną przysposabiającego oraz z rodziną naturalną.
Przysposobienie pełne jest najczęściej spotykaną formą adopcji. W jego wyniku pomiędzy przysposabiającym a przysposobionym powstaje stosunek prawny taki, jaki istnieje pomiędzy rodzicami a dziećmi naturalnymi. Jednocześnie ustają prawa i obowiązki wynikające z pokrewieństwa pomiędzy dzieckiem a jego dotychczasowymi rodzicami oraz krewnymi. W konsekwencji dziecko zostaje prawnie włączone do rodziny przysposabiającego. Otrzymuje nowe nazwisko oraz sporządzany jest wpis w akta urodzenia dziecka, w którym umieszcza się nazwisko nowych rodziców.
Przysposobiony zyskuje status dziecka przysposabiającego, a przysposabiający staje się jego rodzicem w znaczeniu prawnym. Powstają również wzajemne prawa i obowiązki rodzinne, w tym obowiązek alimentacyjny. Dziecko wchodzi do rodziny przysposabiającego również w zakresie dziedziczenia.
Co ważne, przysposobienie pełne może zostać rozwiązane przez sąd z ważnych powodów, co skutkuje powrotem dziecka do naturalnej rodziny. Rozwiązanie przysposobienia powoduje ustanie jego skutków prawnych na przyszłość, choć prawo przewiduje również sytuacje, w których rozwiązanie przysposobienia nie jest dopuszczalne.
Przysposobienie całkowite jest najdalej idącą odmianą przysposobienia pełnego. Cechuje się trwałością przysposobienia oraz pełną tajemnicą. Adopcja w tym przypadku następuje, gdy rodzice naturalni dziecka wyrazili zgodę przed sądem na przysposobienie dziecka, nie wskazując osoby, która ma je przysposobić. Skutkiem jest sporządzenie nowego aktu urodzenia dziecka z przysposabiającymi wpisanymi jako rodzice, a dziecko otrzymuje nazwisko rodziców. Poza tym wywołuje ono wszystkie te same skutki jak przysposobienie pełne – tworzy więzi rodzinne między przysposabiającym a przysposobionym. Aktualizują się wszystkie obowiązki rodzinne, tj. obowiązek alimentacyjny. Przysposobiony i przysposabiający mają prawo po sobie dziedziczyć.
Elementem wyróżniającym ten rodzaj przysposobienia będzie fakt, że takie przysposobienie jest nierozwiązywalne, a nadto objęte pełną tajemnicą. Oznacza to, że z chwilą przysposobienia całkowitego wszelki ślad po dotychczasowych rodzicach zostaje zatarty i niemożliwym jest ustalenie ich tożsamości w oparciu o akta stanu cywilnego. Jak wyżej wskazano, sporządzany jest zatem nowy akt urodzenia dziecka, ale trzeba pamiętać, że możliwość przysposobienia całkowitego może nastąpić dopiero po udzieleniu przez rodziców naturalnych blankietowej zgody na to przysposobienie.
Co ciekawe, przysposabiającym może być jedynie osoba, która posiada pełną zdolność do czynności prawnych. Jej kwalifikacje osobiste wskazują wprost, że w sposób należyty wypełni obowiązki względem dziecka. Posiada również opinię kwalifikacyjną wydaną przez Ośrodek Adopcyjny oraz świadectwo ukończenia szkolenia, które organizuje Ośrodek.