Separacja to instytucja prawna, która pozwala małżonkom formalnie uregulować sytuację, gdy ich wspólne pożycie ustało, ale nie chcą lub nie mogą, jeszcze zdecydować się na rozwód. W praktyce pojawia się pytanie – czy małżonkowie pozostający w separacji mogą po sobie dziedziczyć? Odpowiedź na to pytanie zależy od tego, czy mamy do czynienia z separacją prawną, czy z separacją faktyczną.
Separacja faktyczna sprowadza się do określenia sytuacji, kiedy małżonkowie:
- faktycznie nie mieszkają razem,
- prowadzą odrębne gospodarstwa domowe,
- doszło do zupełnego rozkładu pożycia,
- a nawet od dawna nie utrzymują ze sobą kontaktu, ale nie zostało to potwierdzone wyrokiem sądu.
Nie istnieje żadne prawomocne orzeczenie sądu o separacji lub rozwodzie, więc zasadniczo nadal pozostają małżonkami w świetle prawa. W dokumentacji Urzędu Stanu Cywilnego nadal widnieją jako mąż i żona. W konsekwencji, w dalszym ciągu małżonkowie mogą być powoływani do spadku na zasadach dziedziczenia ustawowego, a nawet w określonych prawem sytuacjach przysługiwać będzie również prawo do zachowku.
Nieco inaczej przedstawia się sytuacja przy separacji prawnej tj. separacji orzeczonej wyrokiem sądu. Co do zasady małżonek pozostający w separacji prawnej nie dziedziczy po drugim małżonku z ustawy. Oznacza to, że prawomocne orzeczenie separacji wyłącza małżonków od dziedziczenia ustawowego. W przypadku śmierci jednego z nich, drugi nie jest traktowany jako małżonek pozostający we wspólnym pożyciu, więc jest odsunięty od dziedziczenia ustawowego. Taki małżonek traci również prawo do zachowku, ponieważ prawo spadkowe traktuje taką osobę, jako zupełnie obcą.
Jednocześnie, należy podkreślić, iż dziedziczenie testamentowe w tym aspekcie układa się przeciwnie. W sytuacji, gdy zmarły współmałżonek pozostawi po sobie testament, w którym małżonek pozostający w separacji zostanie powołany do spadku, nic nie stoi na przeszkodzie, aby takie dziedziczenie było skuteczne. Separacja nie wyłącza automatycznie ważności takiego zapisu w testamencie. W przypadku separacji faktycznej warto, więc zadbać od strony prawnej o kwestie związanie z dziedziczeniem przez drugiego z małżonków, tak aby odsunąć go od dziedziczenia. Warto w takiej sytuacji rozważyć sporządzenie testamentu oraz skorzystanie z instytucji wydziedziczenia.
Zdarzają się również sytuacje, gdy spadkodawca nie dożyje do prawomocnego orzeczenia separacji przez sąd. Takie postępowanie zostaje wtedy umorzone, a w kwestii dziedziczenia – pozostali spadkobiercy ustawowi mają prawo wystąpić do sądu o wyłączenie pozostałego przy życiu małżonka od dziedziczenia, w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o otwarciu spadku, nie więcej jednak niż jeden rok od otwarcia spadku.