Skarga kasacyjna zajmuje niezwykle ważną pozycję w polskiej procedurze cywilnej jako nadzwyczajny środek odwoławczy służący od orzeczeń prawomocnych. Stanowi ona bowiem podstawę ochrony interesów jednostki, a także prawidłowości wykładni prawa. Dopuszczalność skargi kasacyjnej jest ściśle określona w kodeksie postępowania cywilnego i zależy od spełnienia szeregu przesłanek.
Przede wszystkim skarga kasacyjna przysługuje od prawomocnego wyroku sądu II instancji lub postanowienia w przedmiocie odrzucenia pozwu lub umorzenia postępowania, kończących postępowanie w sprawie wydanych przez sąd II instancji. Dlatego też niedopuszczalnym jest zaskarżenie prawomocnego orzeczenia sądu I instancji bez wykorzystania toku instancji. Jednak co ważne, skarga kasacyjna przysługuje od orzeczenia sądu II instancji o oddaleniu apelacji lub zmieniającego zaskarżone orzeczenie natomiast postanowienie sądu II instancji o umorzeniu postępowania apelacyjnego nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną, właściwym środkiem jest zażalenie, co zostało potwierdzone postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2021 r. (V CSK 138/21) . Sąd Najwyższy wskazał bowiem: ,,W orzecznictwie Sądu Najwyższego utrwalone jest stanowisko, według którego postanowienie sądu drugiej instancji o umorzeniu postępowania apelacyjnego, w przeciwieństwie do postanowienia umarzającego postępowanie w sprawie jako całości, nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną, co dotyczy zarówno procesu, jak i postępowania nieprocesowego’’. Istnieją również inne przypadki wyłączenia skargi kasacyjnej dotyczące ściśle określonych grup spraw wymienionych w art. 398² KPC.
W postępowaniu nieprocesowym, czyli takim, w którym sąd nie rozstrzyga sporu między stronami, lecz porządkuje stan prawny, skarga kasacyjna przysługuje od wydanych przez sąd II instancji postanowień co do istoty sprawy, a także postanowień w przedmiocie odrzucenia wniosku lub umorzenia postępowania kończącego postępowanie w sprawie – w sprawach z zakresu prawa osobowego, rzeczowego i spadkowego. Jeśli zaś chodzi o sprawy dotyczące prawa rodzinnego, opiekuńczego i kurateli, skarga kasacyjna przysługuje tylko w sprawach o przysposobienie oraz o podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami, chyba że wartość przedmiotu zaskarżenia jest niższa niż sto pięćdziesiąt tysięcy złotych. Inne przypadki wyłączenia skargi kasacyjnej w postępowaniu nieprocesowym przewidziane zostały w art. 519¹ KPC.
Jak wnieść skargę kasacyjną?
Uprawnionym do wniesienia skargi kasacyjnej jest wąska grupa podmiotów wymienionych w kodeksie postępowania cywilnego. Są to: powód, pozwany, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich. W postępowaniu nieprocesowym mogą to być uczestnicy. Co niezwykle istotne, w postępowaniu przed Sądem Najwyższym występuje przymus adwokacko-radcowski, co obliguje strony do skorzystania z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Bowiem jeśli strona niemająca zdolności postulacyjnej sporządzi i wniesie takie pismo, będzie one dotknięte brakiem formalnym, nieusuwalnym co w konsekwencji prowadzi do odrzucenia środka odwoławczego jako niedopuszczalnego. Ponadto strona nie zostanie wezwana do uzupełnienia tego braku, a także zostanie pozbawiona możliwości jego usunięcia przez pełnomocnika.
Skargę kasacyjną wnosi się do sądu, który wydał zaskarżone orzeczenie w terminie 2 miesięcy od dnia doręczenia orzeczenia z uzasadnieniem stronie skarżącej. Co ważne, by uzyskać orzeczenie z uzasadnieniem należy złożyć stosowny wniosek w terminie 7 dni od dnia ogłoszenia sentencji orzeczenia.
Skargę można wnieść tylko i wyłącznie na podstawie:
- naruszenia prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie;
- naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Ponadto musi ona spełniać szereg wymogów formalnych, nie tylko tych określonych dla pisma procesowego (art. 126 KPC), ale także tych określonych w art. 398⁴ par. 1 KPC właściwych dla skargi, tj:
1) oznaczenie orzeczenia, od którego jest wniesiona, ze wskazaniem, czy jest ono zaskarżone w całości czy w części;
2) przytoczenie podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienie;
3) wniosek o uchylenie lub uchylenie i zmianę orzeczenia z oznaczeniem zakresu żądanego uchylenia i zmiany.
Skarga kasacyjna powinna również zawierać wniosek o przyjęcie do rozpoznania i jego uzasadnienie.