Pojęcie świadczenia nienależnego może brzmieć dość formalnie, ale w praktyce chodzi o sytuację, w której ktoś otrzymał świadczenie bez odpowiedniej podstawy prawnej. Taka sytuacja może mieć miejsce między innymi wtedy, gdy świadczenie zostało spełnione na podstawie nieważnej umowy. Ma to szczególne znaczenie w przypadku umów kredytowych, ponieważ stwierdzenie ich nieważności wiąże się z koniecznością rozliczenia świadczeń spełnionych przez obie strony.
Podstawą prawną dla świadczenia nienależnego jest art. 410 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem świadczenie jest nienależne między innymi wtedy, gdy osoba, która je spełniła, nie była w ogóle zobowiązana do jego spełnienia, podstawa prawna świadczenia odpadła albo czynność prawna będąca podstawą świadczenia była nieważna. Przepis ten jest związany z regulacją dotyczącą bezpodstawnego wzbogacenia. Oznacza to, że jeżeli ktoś uzyskał określoną korzyść bez podstawy prawnej, może powstać obowiązek jej zwrotu.
Problem staje się szczególnie istotny w sytuacji, gdy umowa kredytowa została już częściowo albo nawet w całości wykonana przez strony. Bank mógł wypłacić kredyt, a kredytobiorca mógł przez określony czas spłacać raty. Jeżeli następnie okaże się, że umowa była nieważna, powstaje konieczność rozliczenia tych świadczeń. Skoro nieważna umowa nie wywołuje skutków prawnych, nie może stanowić podstawy do zatrzymania świadczeń spełnionych w jej wykonaniu. W takiej sytuacji zarówno środki przekazane przez bank, jak i kwoty zapłacone przez kredytobiorcę mogą podlegać rozliczeniu jako świadczenia nienależne.
Nie oznacza to jednak, że nieważność umowy powoduje, że jedna ze stron może zatrzymać wszystko, co otrzymała. Konieczne jest rozliczenie wzajemnych świadczeń. Roszczenie kredytobiorcy o zwrot pieniędzy zapłaconych bankowi jest odrębne od roszczenia banku o zwrot wypłaconego kapitału. Oznacza to, że każda ze stron może występować z własnym roszczeniem o zwrot świadczenia nienależnego.
Warto również zwrócić uwagę na to, że rozliczeniu mogą podlegać nie tylko same raty kredytu. W zależności od konkretnej umowy znaczenie mogą mieć również inne świadczenia spełnione przez kredytobiorcę, takie jak prowizje czy określone opłaty. Ich ocena zależy jednak od okoliczności konkretnej sprawy oraz podstawy, na której zostały pobrane.
W praktyce art. 410 KC ma więc duże znaczenie przy rozliczaniu nieważnych umów kredytowych. Samo stwierdzenie nieważności umowy nie kończy bowiem sprawy. Trzeba jeszcze ustalić, jakie świadczenia zostały spełnione przez każdą ze stron i czy podlegają one zwrotowi. Dlatego przy ocenie konkretnej umowy kredytowej znaczenie ma nie tylko sama przyczyna jej nieważności, ale również historia dokonanych przez strony płatności.