Upadłość konsumencka to instytucja, która przewidziana została w ustawie z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Dedykowana jest przede wszystkim osobom fizycznym, które nie prowadzą działalności gospodarczej i stały się niewypłacalne, czyli utraciły zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. W praktyce może to dotyczyć osoby, która nie jest już w stanie regulować rat kredytów, pożyczek, rachunków lub innych należności.
Celem takiego postępowania, w głównej mierze jest zaspokojenie wierzycieli w możliwym zakresie, a także jeżeli zostaną spełnione ustawowe przesłanki – oddłużenie zobowiązanego i umożliwienie mu powrotu do stabilności finansowej. Co istotne, sam fakt posiadania długów nie oznacza jednak automatycznie, że istnieją podstawy do ogłoszenia upadłości. Przy ocenie sytuacji dłużnika znaczenie mogą mieć między innymi wysokość zadłużenia, źródła dochodów, posiadany majątek oraz przyczyny powstania niewypłacalności. Osoby, których problemy finansowe wynikają z utraty, pracy, choroby, trudnych zdarzeń życiowych, również mogą rozważyć skorzystanie z tej procedury.
Postępowanie upadłościowe, w pierwszej kolejności rozpoczyna się od złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości do właściwego sądu. Wniosek powinien zawierać informacje dotyczące sytuacji majątkowej dłużnika, jego zobowiązań, wierzycieli oraz okoliczności, które doprowadziły do niewypłacalności. Po ogłoszeniu upadłości postępowanie prowadzone jest z udziałem syndyka. W zależności od sytuacji zobowiązanego może obejmować ustalenie i likwidację majątku, a następnie ustalenie sposobu spłaty wierzycieli. W określonych przypadkach sąd ustala plan spłaty wierzycieli. Po jego wykonaniu dłużnik może uzyskać umorzenie zobowiązań objętych oddłużeniem. Ustawa przewiduje również inne rozwiązania, zależne od okoliczności konkretnej sprawy.
Upadłość konsumencka może stanowić szansę na uporządkowanie trudnej sytuacji finansowej i rozpoczęcie nowego etapu bez nadmiernego obciążenia długami. Należy jednak pamiętać, że wiąże się ona również z określonymi konsekwencjami. W toku postępowania syndyk zarządza majątkiem objętym masą upadłości, a niektóre jego składniki mogą zostać spieniężone w celu zaspokojenia roszczeń wierzycieli. Ponadto sąd może ustalić plan spłaty wierzycieli, zobowiązując dłużnika do regulowania określonych należności przez wyznaczony okres.
Po spełnieniu ustawowych przesłanek możliwe jest umorzenie części lub całości zobowiązań objętych postępowaniem. Należy jednak podkreślić, że nie wszystkie zaległości podlegają umorzeniu. Przepisy przewidują wyjątki, dlatego przed złożeniem wniosku należy dokładnie przeanalizować rodzaj zobowiązań, ponieważ zakres umorzenia zależy od konkretnej sprawy.
Co do zasady oddłużeniem mogą zostać objęte zobowiązania powstałe przed ogłoszeniem upadłości, które nie zostały zaspokojone w toku postępowania lub w ramach ustalonego planu spłaty. Prawo upadłościowe wskazuje zobowiązania, które nie mogą zostać umorzone w ramach upadłości konsumenckiej. Należą do nich, w szczególności zobowiązania alimentacyjne, zobowiązania wynikające z rent z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, zobowiązania do zapłaty orzeczonych przez sąd kar grzywny, zobowiązania do zapłaty nawiązki lub świadczenia pieniężnego orzeczonych w postępowaniu karnym, zobowiązania do naprawienia szkody wynikającej z przestępstwa lub wykroczenia, zobowiązania, których dłużnik umyślnie nie ujawnił, jeżeli zostało to stwierdzone przez sąd. Oznacza to, że nawet po zakończeniu postępowania upadłościowego, niektóre należności nadal mogą stanowić podstawę roszczeń wierzycieli.
W wielu przypadkach sąd ustala plan spłaty wierzycieli, który określa wysokość oraz czas trwania spłat, które dłużnik powinien realizować z osiąganych dochodów. Po wykonaniu planu spłaty sąd może umorzyć pozostałe zobowiązania objęte oddłużeniem. Wysokość rat i długość planu zależą między innymi od możliwości zarobkowych dłużnika, jego sytuacji rodzinnej, zdrowotnej oraz przyczyn powstania niewypłacalności. W określonych sytuacjach, gdy sytuacja osobista dłużnika wskazuje, że nie jest on zdolny do dokonania jakichkolwiek spłat, możliwe jest zastosowanie rozwiązania przewidującego umorzenie zobowiązań bez ustalenia planu spłaty. Ocena takiej sytuacji należy do sądu i wymaga uwzględnienia wszystkich okoliczności sprawy.
Upadłość konsumencka może zatem, prowadzić do umorzenia części lub całości zobowiązań objętych oddłużeniem, ale nie oznacza automatycznie anulowania wszystkich zaległości. Umorzenie następuje na zasadach określonych w Prawie upadłościowym, najczęściej po przeprowadzeniu postępowania i wykonaniu ustalonego planu spłaty. Niektóre zobowiązania, w szczególności alimenty, określone obowiązki odszkodowawcze oraz kary orzeczone przez sąd, nie podlegają umorzeniu. Z tego względu przez podjęciem decyzji o złożeniu wniosku warto dokładnie przeanalizować swoją sytuację finansową i prawną.