Jednym z uprawnień przyznanych Polskiej Agencji Nadzoru Audytu (dalej: PANA, Agencja) na podstawie ustawy z dnia 11 maja 2017 r., o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (dalej: ustawa o biegłych) jest, zgodnie z art. 90 ust. 1 pkt 6 w związku z art. 173 ust. 1 i 2 ustawy o biegłych, prowadzenie postępowań wyjaśniających, dochodzeń dyscyplinarnych oraz występowanie jako oskarżyciel przed sądami w sprawach przewinień dyscyplinarnych popełnionych w związku z badaniem ustawowym, atestacją sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju oraz wykonywaniem usług atestacyjnych innych niż badanie i atestacja sprawozdawczości zrównoważonego rozwoju oraz usług pokrewnych.
W ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego ww. przepisy, dające PANA prawo do prowadzenia postępowań wyjaśniających, prowadzenia dochodzeń dyscyplinarnych oraz pełnienia roli oskarżyciela przed sądem w sprawach przewinień dyscyplinarnych biegłych rewidentów są niezgodne z Konstytucją.
Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego Zbigniew Kapiński 11 września 2026 r. skierował do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją RP aż jedenastu przepisów ustawy o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz o nadzorze publicznym, w tym m.in. ww. art. 90 ust . 1 pkt 6 ustawy o biegłych.
Jak wynika z uzasadnienia złożonego wniosku, zasadniczy problem konstytucyjny dotyczy zakresu kompetencji przyznanych PANA w zakresie odpowiedzialności dyscyplinarnej biegłych rewidentów oraz ograniczenia roli samorządu zawodowego w sprawowaniu pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu. Zgodnie z art. 17 ust. 1 Konstytucji RP ustawodawca może tworzyć samorządy zawodowe reprezentujące osoby wykonujące zawody zaufania publicznego i sprawujące pieczę nad należytym wykonywaniem tych zawodów w granicach interesu publicznego i dla jego ochrony. Oznacza to, że samorząd zawodowy powinien posiadać rzeczywiste instrumenty umożliwiające realizację powierzonych mu zadań, w tym kontrolowanie przestrzegania zasad wykonywania zawodu oraz reagowanie na naruszenia obowiązków zawodowych. Tymczasem na podstawie art. 90 ust. 1 pkt 6 ustawy o biegłych do zadań PANA należy prowadzenie postępowań wyjaśniających, dochodzeń dyscyplinarnych oraz występowanie w charakterze oskarżyciela przed sądami w sprawach przewinień dyscyplinarnych popełnionych przez biegłych rewidentów przy wykonywaniu usług atestacyjnych i usług pokrewnych. Z kolei art. 173 ust. 1 i 2 ustawy o biegłych określa zasady prowadzenia tych postępowań przyznając Agencji kompetencje do podejmowania czynności na etapie postępowania wyjaśniającego i dochodzenia dyscyplinarnego, a także do występowania przed sądem w charakterze oskarżyciela. W rezultacie ustawodawca dokonał podziału kompetencji pomiędzy organ nadzoru publicznego a organy samorządu zawodowego. PANA uzyskała kompetencje w sprawach dotyczących przewinień związanych z wykonywaniem usług atestacyjnych i pokrewnych, natomiast Krajowy Rzecznik Dyscyplinarny oraz Krajowy Sąd Dyscyplinarny zachowali właściwość w pozostałych sprawach dyscyplinarnych. Takie rozwiązanie powoduje, że samorząd zawodowy został pozbawiony realnego wpływu na prowadzenie i ocenę spraw dyscyplinarnych dotyczących podstawowej działalności zawodowej biegłych rewidentów.
Odpowiedzialność dyscyplinarna stanowi istotny instrument sprawowania pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu zaufania publicznego. Pozwala na egzekwowanie przestrzegania zasad etyki zawodowej oraz standardów wykonywania zawodu, a także zapewnia ochronę jego prawidłowego wykonywania. W wyroku z dnia 8 grudnia 1998 r., sygn. K 41/97, Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że odpowiedzialność dyscyplinarna powinna uwzględniać specyfikę poszczególnych grup zawodowych oraz służyć ochronie ich autonomii i samorządności. Przyjęty model powinien zapewniać samorządowi rzeczywisty udział w realizacji jego konstytucyjnych zadań. W ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego przyjęty model odpowiedzialności dyscyplinarnej pozbawia samorząd biegłych rewidentów realnego wpływu na egzekwowanie zasad wykonywania zawodu w jego podstawowym obszarze działalności. Samo uprawnienie do zawiadomienia Polskiej Agencji Nadzoru Audytowego o stwierdzonych nieprawidłowościach nie zapewnia samorządowi możliwości wpływania na ocenę zarzutów i przebieg postępowania. Rozwiązanie to odbiega również od regulacji dotyczących innych zawodów zaufania publicznego, w których organy państwowe co do zasady posiadają jedynie określone uprawnienia nadzorcze, bez całkowitego pomijania samorządu w postępowaniu dyscyplinarnym. Istotne znaczenie ma również fakt, że podstawą odpowiedzialności dyscyplinarnej może być naruszenie zasad etyki zawodowej oraz krajowych standardów wykonywania zawodu. Część tych norm jest ustanowiona przez Krajową Radę Biegłych Rewidentów. Dlatego udział samorządu w postępowaniu dyscyplinarnym jest szczególnie istotny, ponieważ posiada on wiedzę dotyczącą specyfiki zawodu oraz obowiązujących w nim standardów. Nie oznacza to wyłączenia kompetencji sądów, lecz konieczność zapewnienia samorządowi odpowiedniego udziału na wcześniejszym etapie postępowania.
Zdaniem Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego przyjęty model odpowiedzialności dyscyplinarnej biegłych rewidentów narusza art. 17 ust. 1 Konstytucji RP, ponieważ ogranicza konstytucyjną rolę samorządu zawodowego w sprawowaniu pieczy nad należytym wykonywaniem zawodu. Przekazanie Agencji zasadniczych kompetencji w zakresie prowadzenia postępowań dyscyplinarnych powoduje, że samorząd zostaje pozbawiony realnego wpływu na egzekwowanie obowiązków zawodowych.
W konsekwencji Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego uznaje, że art. 90 ust. 1 pkt 6 w związku z art. 173 ust. 1 i 2 ustawy o biegłych rewidentach jest niezgodny z art. 17 ust. 1 Konstytucji i zwrócił się o zbadanie zgodności tych przepisów przez uprawniony do tego organ.