Przepisy dotyczące ustawy o biegłych rewidentach, firmach audytorskich oraz nadzorze publicznym (dalej: ustawa o biegłych rewidentach, u.b.r.) nie raz krytykowane były w środowisku biegłych, zwłaszcza w zakresie uprawnień kontrolnych przyznanych PANA w zakresie prowadzenia postępowań administracyjnych i dyscyplinarnych wobec biegłych rewidentów w związku ze stwierdzonymi przez PANA w trakcie prowadzonych kontroli naruszeniami przepisów ustawy.

Problem zgodności części przepisów z ustawą zasadniczą dostrzegł również Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, który wnioskiem z dnia 11 września 2026 r. skierował do Trybunału Konstytucyjnego wniosek o zbadanie zgodności z Konstytucją RP aż jedenastu przepisów ustawy o biegłych rewidentach. Wątpliwości, w ocenie Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego co do zgodności z Konstytucją budzą m.in. przepisy przewidujące możliwość nałożenia na firmę audytorską kary administracyjnej za nieprzestrzeganie wymogów dotyczących wynagrodzenia za badanie.

Art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy o biegłych rewidentach przewiduje możliwość nałożenia na firmę audytorską kary administracyjnej za nieprzestrzeganie wymogów dotyczących wynagrodzenia za badanie, określonych w art. 80 tej ustawy. Wątpliwości konstytucyjne dotyczą sytuacji, w której sankcja ta jest stosowana w związku z naruszeniem art. 80 ust. 2 u.b.r., określającego zasady ustalania wysokości wynagrodzenia za badanie.

Zgodnie z art. 80 ust. 2 ustawy o biegłych rewidentach wynagrodzenie za przeprowadzenie badania powinno odzwierciedlać pracochłonność, stopień złożoności prac oraz wymagane kwalifikacje. Przepis nie określa jednak, w jaki sposób wskazane kryteria powinny wpływać na konkretną wysokość wynagrodzenia. Nie przewiduje również obiektywnej metodologii jego ustalania, co powoduje trudności w jednoznacznym określeniu, jakie wynagrodzenie należy uznać za prawidłowe.

Wątpliwości budzi przede wszystkim możliwość ustalenia rzeczywistej pracochłonności badania już na etapie zawierania umowy. Pełny zakres niezbędnych czynności oraz nakład pracy mogą bowiem ujawnić się dopiero w trakcie jego przeprowadzenia. Może się również okazać, że konieczne będzie zaangażowanie dodatkowych specjalistów, czego nie można było przewidzieć na wcześniejszym etapie. Ustawa nie przewiduje przy tym odpowiednich mechanizmów pozwalających na weryfikację wcześniej ustalonego wynagrodzenia w takich sytuacjach.

Niejasny pozostaje również sposób uwzględniania stopnia złożoności prac oraz wymaganych kwalifikacji. Kryteria te nie zostały powiązane z konkretnymi miernikami, co utrudnia ich zastosowanie w praktyce. W szczególności brak jest jednoznacznych zasad pozwalających określić, jak poszczególne czynniki powinny wpływać na ostateczną ocenę badania. W konsekwencji porównywalne badania mogą być wyceniane w różny sposób przez poszczególne firmy audytorskie.

Powyższe nabiera szczególnego znaczenia w związku z art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy, który przewiduje możliwość nałożenia kary administracyjnej za naruszenie wymogów dotyczących wynagrodzenia. Nieprecyzyjne określenia obowiązku wynikającego z art. 80 ust. 2 u.b.r. powoduje bowiem, że firma audytorska nie jest w stanie jednoznacznie przewidzieć, jakie ustalone przez nią wynagrodzenie zostanie uznane przez organ nadzoru za zgodne z prawem.

Taki sposób ukształtowania odpowiedzialności pozostaje wątpliwy z punktu widzenia zasady określoności prawa, wynikającej z art. 2 Konstytucji RP, oraz zasady nullum crimen sine lege, wyrażonej w art. 42 ust. 1 Konstytucji. Zasady te wymagają, aby przepisy przewidujące odpowiedzialność o charakterze represyjnym były sformułowane w sposób jasny i precyzyjny umożliwiający adresatowi ustalenie, jakie zachowanie może skutkować nałożeniem sankcji. Wymogi te znajdują zastosowanie również do administracyjnych kar pieniężnych, jeżeli pełnią one funkcje represyjną.

W konsekwencji niedopuszczalne jest konstruowanie odpowiedzialności administracyjnej w oparciu o obowiązek, którego treść i granice nie zostały dostatecznie określone. Pozostawienie organowi nadzoru szerokiej swobody w ocenie prawidłowości ustalonego wynagrodzenia może prowadzić do arbitralnego stosowania sankcji. Jak pokazuje skala prowadzonych przeciwko firmom audytorskim postępowań administracyjnych kwestia prawidłowości ustalania i dokumentowania wynagrodzenia za przeprowadzenie badania jest częstym zarzutem stawianym w wyniku przeprowadzonej kontroli.

Art. 182 ust. 1 pkt 1 ustawy o biegłych rewidentach, w zakresie, w jakim pozwala na nałożenie kary administracyjnej za nieprzestrzeganie wymogów dotyczących ustalania wysokości wynagrodzenia za badanie, określonych w art. 80 ust. 2 tej ustawy, budzi wątpliwości co do zgodności z art. 42 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP.