Zabezpieczenie roszczenia to instytucja uregulowana w art. 730 – 757 k.p.c., której celem jest zwiększenie skuteczności postępowania cywilnego. Ze względu na to, że sprawy cywilne w Polsce często trwają bardzo długo, mechanizm ten ma duże znaczenie praktyczne – szczególnie dla wierzyciela.
Zabezpieczenie może zostać przyznane zarówno w toku procesu, jak i jeszcze przed jego wszczęciem, a jego zadaniem jest zagwarantowanie realnej możliwości wykonania przyszłego wyroku.
Aby sąd udzielił zabezpieczenia, konieczne jest spełnienie dwóch warunków:
- uprawdopodobnienie roszczenie – nie wymaga pełnego postępowania dowodowego – wystarczy wskazać okoliczności, które czynią roszczenie wiarygodnym. Można to zrobić w dowolny sposób, bez ścisłego przestrzegania reguł dowodowych,
- wykazanie interesu prawnego – występuje wtedy, gdy brak zabezpieczenia mógłby uniemożliwić lub znacznie utrudnić wykonanie przyszłego orzeczenia albo osiągnięcie celu postępowania.
W niektórych przypadkach ustawodawca przyjmuje istnienie interesu prawnego z góry. Dotyczy to m.in. roszczeń o:
- alimenty,
- rentę lub koszty leczenia związane z uszkodzeniem ciała czy utratą życia żywiciela,
- wynagrodzenie za pracę,
- określone należności konsumenckie do kwoty 20 000 zł,
- należności z tytułu najmu lub dzierżawy również do kwoty 20 000 zł.
Zabezpieczeniu mogą podlegać zarówno roszczenia pieniężne, jak i niepieniężne.
W przypadku roszczeń pieniężnych zabezpieczenie może polegać np. na:
- ustanowienie hipoteki przymusowej,
- zajęciu ruchomości,
- zajęciu wynagrodzenia,
- zajęciu środków na rachunku bankowym lub innych praw majątkowych.
Nie jest natomiast dopuszczalne zabezpieczenie roszczeń pieniężnych wobec Skarbu Państwa.
Przy roszczeniach niepieniężnych sąd może m.in.:
- tymczasowo uregulować prawa i obowiązki stron,
- zakazać rozporządzania określonymi rzeczami lub prawami,
- ustalić zasady opieki nad dzieckiem i kontaktów.
Sąd może uzależnić wykonanie zabezpieczenia od złożenia przez wnioskodawcę kaucji. Ma to miejsce wtedy, gdy istnieje ryzyko, że wykonanie zabezpieczenia spowoduje szkodę po stronie przeciwnika lub osób trzecich.
Zabezpieczenie ma charakter tymczasowy i obowiązuje tylko przez czas trwania postępowania. Wygasa m.in. wtedy, gdy:
- powództwo zostanie prawomocnie oddalone lub odrzucone,
- postępowanie zostanie prawomocnie umorzone,
- pismo wszczynające postępowanie nie zostanie wniesione w terminie wyznaczonym przez sąd (jeśli zabezpieczenie było udzielone wcześniej).
Ponadto strona, przeciwko której zastosowano zabezpieczenie, może w każdej chwili żądać jego uchylenia lub zmiany, jeśli zmienią się okoliczności uzasadniające jego zastosowanie.